สติปัฏฐาน 4 หนทางสายเอกสู่ความบริสุทธิ์

ในบรรดาคำสอนภาคปฏิบัติทั้งหมดของพระพุทธเจ้า "สติปัฏฐาน 4" ถือเป็นหัวใจของการเจริญวิปัสสนากัมมัฏฐาน พระองค์ถึงกับทรงยืนยันไว้ในมหาสติปัฏฐานสูตรว่า "เอกายโน อยํ ภิกฺขเว มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา..." ซึ่งแปลว่า "ภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นหนทางสายเอก เพื่อความบริสุทธิ์หมดจดของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความคร่ำครวญ เพื่อดับสิ้นทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม (อริยมรรค) และเพื่อทำพระนิพพานให้แจ้ง" คำว่า "สติปัฏฐาน" แปลว่า ที่ตั้งของสติ หรือฐานที่ใช้ในการเจริญสติ เป็นการนำสติไปกำหนดรู้สภาวธรรมตามความเป็นจริง ณ ปัจจุบันขณะ โดยแยกฐานของการพิจารณาออกเป็น 4 หมวดใหญ่ๆ คือ กาย เวทนา จิต และธรรม การฝึกปฏิบัติตามแนวทางสติปัฏฐาน 4 คือการสร้าง "กล้องจุลทรรศน์" ทางปัญญาขึ้นมา เพื่อส่องดูลึกลงไปในความเป็นจริงของชีวิต จนเห็นแจ้งในไตรลักษณ์ และหลุดพ้นจากความยึดมั่นถือมั่นทั้งปวง

1. กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน: การมีสติตามดูกาย

ฐานแรกและเป็นฐานที่หยาบที่สุดที่ง่ายต่อการกำหนดรู้คือ "กาย" การมีสติตามดูกาย คือการระลึกรู้ในอิริยาบถและการเคลื่อนไหวต่างๆ ของร่างกาย รวมถึงส่วนประกอบและความเป็นจริงของร่างกายตามธรรมชาติ โดยไม่เข้าไปปรุงแต่งหรือตัดสินว่าดี-ชั่ว ชอบ-ไม่ชอบ เป็นการ "แค่ดู" หรือ "แค่รู้" เท่านั้น หมวดย่อยในกายานุปัสสนามีหลายแบบ ที่สำคัญได้แก่:

• อานาปานสติ: การมีสติกำหนดรู้ลมหายใจเข้าและออก เป็นกรรมฐานหลักที่พระพุทธองค์ทรงสรรเสริญมากที่สุด เพราะเป็นสิ่งที่อยู่กับเราตลอดเวลาและมีความละเอียดอ่อน เมื่อหายใจเข้ายาวก็รู้ว่าเข้ายาว เมื่อหายใจออกสั้นก็รู้ว่าออกสั้น เป็นการฝึกสติและสมาธิไปพร้อมกัน
• อิริยาปถบรรพ: การมีสติรู้ในอิริยาบถใหญ่ 4 คือ เดิน ยืน นั่ง นอน ขณะที่กำลังเดินก็รู้ว่าเดิน ขณะที่กำลังนั่งก็รู้ว่านั่ง เป็นการเจริญสติในชีวิตประจำวัน
• สัมปชัญญบรรพ: การสร้างความรู้ตัวทั่วพร้อมในการเคลื่อนไหวย่อยๆ เช่น การก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับ การเคี้ยว การดื่ม การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ทำให้สติมีความต่อเนื่องและละเอียดมากยิ่งขึ้น
• ปฏิกูลมนสิการและธาตุมนสิการ: การพิจารณาร่างกายให้เห็นเป็นของไม่สวยงามน่ารังเกียจ (ปฏิกูล) ประกอบด้วยอาการ 32 เช่น ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง และพิจารณาให้เห็นเป็นเพียงการประชุมของธาตุ 4 (ดิน น้ำ ลม ไฟ) เพื่อทำลายความยึดมั่นในร่างกายว่าสวยงามและเป็นของเรา
• นวสีวถิกา: การพิจารณาซากศพใน 9 ระยะ ตั้งแต่ตายใหม่ๆ จนเหลือแต่กระดูกผุพัง เพื่อให้เห็นจุดจบของร่างกายตนเองและน้อมนำมาเปรียบเทียบว่า ร่างกายของเราก็มีสภาพเช่นนั้นเป็นธรรมดา จะต้องเป็นเช่นนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นเช่นนั้นไปได้

2. เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน: การมีสติตามดูเวทนา

ฐานที่สองคือ "เวทนา" หรือความรู้สึกที่เกิดขึ้น เมื่อมีอารมณ์มากระทบประสาทสัมผัส การมีสติตามดูเวทนา คือการระลึกรู้เท่าทันความรู้สึกที่กำลังเกิดขึ้นในปัจจุบันขณะ ไม่ว่าจะเป็น สุขเวทนา (ความรู้สึกสุขสบาย) ทุกขเวทนา (ความรู้สึกทุกข์ไม่สบาย) หรือ อทุกขมสุขเวทนา (ความรู้สึกเฉยๆ) โดยรู้ว่าความรู้สึกเหล่านี้เป็นเพียงสภาวะที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็ดับไป ไม่ใช่ "เรา" ที่กำลังรู้สึกสุขหรือทุกข์

โดยปกติ เมื่อสุขเวทนาเกิดขึ้น คนเรามักจะเกิดความยินดีพอใจ (ตัณหา) และเมื่อทุกขเวทนาเกิดขึ้น ก็มักจะเกิดความขัดเคืองไม่พอใจ (ปฏิฆะ) การมีสติเท่าทันเวทนาจะช่วยตัดวงจรนี้ได้ เมื่อสุขเกิดขึ้น ก็เพียงแค่รู้ว่า "สุข" เมื่อทุกข์เกิดขึ้น ก็เพียงแค่รู้ว่า "ทุกข์" ไม่เข้าไปปรุงแต่งต่อ ทำให้เราสามารถเป็นอิสระจากอำนาจของความรู้สึก และมองเห็นมันเป็นเพียงปรากฏการณ์ทางธรรมชาติอย่างหนึ่งเท่านั้น

3. จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน: การมีสติตามดูจิต

ฐานที่สามคือ "จิต" หรือสภาพของจิตใจในขณะนั้นๆ การมีสติตามดูจิต คือการระลึกรู้ว่าในขณะนี้จิตของเรามีสภาพเป็นอย่างไร เช่น จิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะ, จิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะ, จิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะ, จิตฟุ้งซ่าน (อุทธัจจะ) หรือจิตหดหู่ (ถีนะมิทธะ), จิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิ

การตามดูจิตทำให้เราเข้าใจธรรมชาติของจิตว่ามันเปลี่ยนแปลงรวดเร็วเพียงใด และไม่ได้อยู่ในอำนาจบังคับบัญชาของเราอย่างแท้จริง เดี๋ยวดี เดี๋ยวร้าย เดี๋ยวสงบ เดี๋ยวฟุ้งซ่าน การเฝ้าดูเช่นนี้บ่อยๆ จะทำให้เราคลายความยึดมั่นว่า "จิตนี้คือเรา" หรือ "เราเป็นเจ้าของจิต" ลงได้ และจะทำให้เราเท่าทันกิเลสที่เกิดขึ้นในใจได้รวดเร็วยิ่งขึ้น สามารถจัดการกับอารมณ์ของตนเองได้อย่างมีประสิทธิภาพ

4. ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน: การมีสติตามดูธรรม

ฐานสุดท้ายคือ "ธรรม" ในที่นี้หมายถึง สภาวธรรม หรือความจริงทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล เป็นการพิจารณาที่ละเอียดและเป็นเชิงสรุปยอดที่สุด เป็นการนำสิ่งที่รับรู้จากกาย เวทนา และจิต มาพิจารณาโดยใช้หลักธรรมต่างๆ เข้าไปจัดหมวดหมู่ เพื่อให้เห็นความเชื่อมโยงและความจริงรวบยอด หมวดย่อยในธัมมานุปัสสนามี 5 หมวด ได้แก่:

• นิวรณ์ 5: การมีสติรู้เท่าทันนิวรณ์ (เครื่องกั้นความดี) ที่เกิดขึ้นในใจ และรู้เหตุเกิดและเหตุดับของมัน
• ขันธ์ 5: การพิจารณาให้เห็นว่ากายและใจนี้เป็นเพียงการรวมตัวของ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ และเห็นเหตุเกิดเหตุดับของขันธ์แต่ละกอง
• อายตนะ 12: การพิจารณากระบวนการรับรู้ผ่าน ตา-รูป, หู-เสียง, ... ใจ-ธรรมารมณ์ และเห็นกิเลส (สังโยชน์) ที่เกิดขึ้นจากการกระทบนั้น
• โพชฌงค์ 7: การมีสติรู้ว่าองค์แห่งการตรัสรู้ 7 ประการ (สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา) เกิดขึ้นและเจริญขึ้นในใจอย่างไร
• อริยสัจ 4: การพิจารณาให้เห็นสภาวธรรมทั้งปวงลงในกฎแห่งอริยสัจ 4 คือเห็นว่านี่คือทุกข์ นี่คือเหตุแห่งทุกข์ นี่คือความดับทุกข์ และนี่คือหนทางปฏิบัติเพื่อความดับทุกข์

การปฏิบัติสติปัฏฐาน 4 อย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ คือการเดินทางบน "ทางสายเอก" ที่จะนำผู้ปฏิบัติไปสู่การชำระจิตใจให้บริสุทธิ์จากกิเลส พัฒนาปัญญาให้เห็นแจ้งแทงตลอดในสัจธรรม และบรรลุถึงความดับทุกข์คือพระนิพพานได้ในที่สุด